बाळासोबत कसे खेळायचे हा प्रश्न अनेक मराठी पालकांच्या मनात असतो. पण खेळ म्हणजे फक्त बाळाला गुंतवून ठेवण्याची गोष्ट नाही तो पालक आणि बाळामधील नातं घट्ट करणारा, प्रेम व्यक्त करण्याचा आणि एकमेकांना ओळखण्याचा एक नैसर्गिक मार्ग आहे. रोजच्या साध्या क्षणांमधूनच बाळाशी संवाद वाढतो आणि पालक-बाळाचं नातं अधिक जिव्हाळ्याचं होत जातं.
हा लेख कोणतीही चाचणी, तुलना किंवा वैद्यकीय सल्ला देण्यासाठी नाही. इथे “योग्य” किंवा “अयोग्य” असं ठरवण्याचा उद्देश नाही. प्रत्येक बाळ वेगळं असतं आणि प्रत्येक कुटुंबाची परिस्थितीही वेगळी असते, त्यामुळे पालकांनी स्वतःच्या परिस्थितीनुसार काय योग्य वाटतं ते ठरवणं महत्त्वाचं आहे.
हा लेख खास करून माझ स्वतच अनुभन आहे जेव्हा माझा बाळ या वयात होत तेव्हा मी त्याच्याशी कस खेळत होते मला आजही आठवते. बाळाला खेळवण्यासाठी महागडी खेळणी, विशेष व्यवस्था किंवा अवघड पद्धती काही आवश्यकता नसते तर आवश्यकता असते ती प्रेमाची.
पहिल्यांदा आई-वडील झालेल्या पालकांना वाटू शकते की , मी माझ्या बाळासाठी पुरेसं करत आहोत का?” त्यांच्यासाठीच हा लेख आहे. परिपूर्ण पालक होण्यापेक्षा बाळासोबत प्रेमानं वेळ घालवणं, त्याच्याकडे लक्ष देणं आणि उपस्थित राहणं हेच सर्वात महत्त्वाचं आहे.
बाळासाठी “खेळ” म्हणजे नेमकं काय?
आपल्या साठी खेळ म्हणजे वेळ घालवणं किंवा मजा करणं असू शकतं, पण बाळासाठी खेळ याचा अर्थ वेगळा असतो. बाळासाठी खेळ म्हणजे त्याच्या आजूबाजूच्या जगाशी ओळख करून घेणं, लोकांचा आवाज ऐकणं, चेहऱ्याकडे पाहणं, हालचाली जाणवणं आणि सुरक्षित वाटणं हे असते.
बाळ जेव्हा आपल्याकडे पाहून हसतं, आवाज काढतं किंवा हातपाय हलवतं, तेव्हा ते काहीतरी “करत” असतं. ते आपल्या प्रतिक्रिया पाहत असतं, आपला आवाज ओळखण्याचा प्रयत्न करत असतो आणि आपल्याशी नातं जोडत असतं. हे सगळं बाळासाठी खेळाचाच एक भाग आहे.
खेळासाठी नेहमी खास खेळणी, ठरावीक वेळ किंवा मोठी तयारी लागते असं नाही. बाळाशी बोलणं, त्याच्याशी हसणं, गाणं गुणगुणणं, त्याच्या हालचालींची नक्कल करणं हे सगळं बाळासाठी खेळच असतं.
खर सांगायच तर बाळासाठी खेळ म्हणजे दुसर काही नसून एकत्र वेळ घालवणं, आपलं उपस्थित असणं, त्याच्याकडे लक्ष देणं आणि प्रेमानं प्रतिसाद देणं हेच बाळासाठी खरं खेळ आहे.
0 ते 1.5 वर्षात बाळाशी खेळ कसा बदलतोखेळण्यासाठी सुरक्षित आणि उपयुक्त टिप्स?
बाळाशी खेळ म्हणजे काही ठरावीक पद्धत नाही. तो बाळाच्या सवयी, वेळ आणि पालकांच्या रोजच्या आयुष्याशी जुळत जातो. सुरुवातीला बाळ पूर्णपणे पालकांवर अवलंबून असतं; पुढे हळूहळू ते स्वतःहून प्रतिसाद द्यायला सुरुवात करतो. याकडे जर आपण लक्ष दिलं, तर खेळ आपोआप सोपा होऊन जातो.
खेळ बदलतो कारण बाळ बदलतं पालकांनी काहीतरी वेगळं करावं म्हणून नाही, तर तो जे करते त्याला उत्तर देण्यासाठी. मी खाली तुम्हाला बाळाच्या वयानुसार त्याच्याशी कस खेळायच ते सांगणार आहे.
0–6 महिण्याच्या वय असलेल्या बाळासोबत कस खेळायच
जर तुमच बाळ 0 ते 6 या वयोगटातील असेल तर बाळाशी खेळ “करायचा” नसतो; तो जगायचा असतो. बाळासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुमची उपस्थिती. खोलीत शांतता असो किंवा घरात नेहमीचा गोंगाट तो तुमच्य आवाजाकडे, स्पर्शाकडे आणि चेहऱ्याकडे पाहून तुमच्या जवळ येत.
चेहऱ्याशी संवाद करण
बाळ रडत नसेल तेव्हा त्याच्या जवळ जाऊन थोडा वेळ शांतपणे बसा. काही न करता फक्त त्याच्याकडे पाहा. हसणं, भुवया उंचावणं, डोळ्यांनी प्रतिसाद देणं या छोट्या हालचाली बाळासाठी मोठ्या गोष्टी असतात. इथूनच तुमच्याशी त्याची मैत्री ची सुरुवात होते.
आवाज, हसू, नक्कल करणे
बाळ जेव्हा अचानक आवाज काढतं, तेव्हा “काय झालं?” असं न विचारता तोच आवाज परत करून पाहा. काही वेळात बाळ पुन्हा प्रतिसाद देतं. ही साधी देवाणघेवाण बाळासाठी खेळासारखी असते कारण इथे “मी काही केलं आणि समोरून काहीतरी झालं” अशी भावना तयार होते.
त्याला हातात घेऊन बोलणं
बाळाला उगाचच शांत करण्यासाठी नाही, तर साध्या गप्पांसाठी हातात घ्या. “आता आपण खिडकीजवळ जातोय”, “हे पंखा फिरतोय” अशा रोजच्या गोष्टी बोलून दाखवा. शब्द समजत नसले तरी आवाज, लय आणि जवळीक बाळाला जाणवते.
या वयात खेळ म्हणजे त्याला काही शिकवणं नाही.
खेळ म्हणजे त्याला एकटं नसल्याची जाणीव करून देणं आहे.
6–12 महिण्याच्या वय असलेल्या बाळासोबत कस खेळायच
या वयात बाळाशी खेळ थोडासा बदलतो. आधी बाळ फक्त पाहतं, ऐकतं; आता ते उत्तर द्यायला लागतं. हसणं, हात हलवणं, एखादी गोष्ट पुन्हा पुन्हा करून दाखवायला लावणं हे सगळं बाळ स्वतःहून करतं. खेळ इथे सुरू होतो.
बाळासोबत लपाछपी खेळणे
इथे लपाछपी म्हणजे पडदे मागे लपणं नाही. हाताने चेहरा झाकणं, ओढणीने क्षणभर आड करणं आणि लगेच परत दिसणं एवढंच पुरेसं असतं. बाळ थोडा वेळ थांबतं, आणि मग तुम्ही दिसताच हसतं. हा क्षण बाळासाठी खेळ असतो, कारण काहीतरी “गायब झालं आणि परत आलं” हे त्याला जाणवतं
वस्तू दाखवणं, नाव सांगणं
घरातल्या साध्या वस्तू चमचा, बाटली, खेळणं हातात धरून फक्त नाव सांगा. मोठं स्पष्टीकरण नको. बाळ त्या वस्तूकडे पाहतं, कधी हाताने धरायचा प्रयत्न करतं. पुन्हा पुन्हा तेच नाव ऐकलं की त्या वस्तूशी बाळाची ओळख तयार होते. हे शिकवणं नाही; ही ओळख आहे.
हातवारे, टाळ्या
बाळ काहीतरी केल्यावर टाळ्या वाजवा, हात हलवा, चेहऱ्यावर आनंद दाखवा. काही दिवसांत बाळ स्वतःहून टाळ्या वाजवण्याचा किंवा हात हलवण्याचा प्रयत्न करतं. बाळाला कळायला लागतं की “मी काही केलं तर समोरून प्रतिसाद येतो”. हा खेळ बाळाला तुमच्याशी जोडतो.
या टप्प्यावर खेळ म्हणजे बाळाला व्यस्त ठेवणं नाही.
खेळ म्हणजे तो जे करतो त्याला मान देणं आहे.
12-१८ महिण्याच्या वय असलेल्या बाळासोबत कस खेळायच
या वयात बाळ थांबत नाही.
ते चालतं, थांबतं, पुन्हा वळतं, काहीतरी दाखवतं… आणि प्रत्येक हालचालीत “मला बघ” असं म्हणत असतं.
बाळाला पुढे जाऊ द्या (तुम्ही मागे राहून)
या टप्प्यावर बाळाला नेतृत्व करू द्या.
तुमचं काम आदेश देणं नाही, तर सोबत चालणं आहे.
- बाळ जिथे चालतंय तिथे त्याच्या मागे हळूच जा
- ते थांबतं → तुम्हीही थांबा
- ते एखादी वस्तू दाखवतं → लक्ष द्या, दुर्लक्ष करू नका
यामुळे बाळाला “माझं अस्तित्व महत्वाचं आहे” अशी भावना मिळते.
घरात फिरतानाच खेळ तयार होतो
खेळ म्हणजे वेगळा वेळ काढणं नाही.
या वयात घरचं वातावरणच खेळाचं मैदान होतं.
- स्वयंपाकघरात जाताना:
“हा चमचा आहे, थंड आहे ना?” - खिडकीजवळ थांबल्यावर:
“बाहेर पक्षी दिसतोय का?” - दरवाज्याजवळ:
“दरवाजा उघडायचा का?”
यात शिकवण नाही, दबाव नाही फक्त संवाद.
तू काय पाहिलंस?” असा शांत tone ठेवा
या वयात बाळ उत्तर देत नाही, पण समजून घेतं.
- प्रश्न विचारा, उत्तराची अपेक्षा ठेवू नका
- आवाज सौम्य ठेवा, घाई नको
- बाळ जे बघतंय त्याच्यावर बोला, तुमचं agenda लादू नका
उदा:
इथे बघ, हे बघ”
अरे, तू तिकडे बघतोयस… काहीतरी वेगळं दिसतंय वाटतं
हा tone बाळाला सुरक्षित आणि ऐकून घेतलं जातंय अशी भावना देतो.
या टप्प्यावर खेळ म्हणजे नात्याची खात्री
12–18 महिन्यांत बाळ खेळातून कौशल्य नाही,
तर नात्यावरचा विश्वास शिकत असतं.
- “मी पुढे गेलो तरी तू माझ्याजवळ आहेस”
- “मी दाखवलं तर तू बघशील”
- “मी थांबलो तर तू थांबशील”
हीच खरी वाढ आहे.
पालकांसाठी छोटा पण महत्वाचा विचार
तुमचं बाळ किती लवकर चालतं, बोलतं यापेक्षा
ते तुमच्याशी किती सुरक्षित वाटतं
हे जास्त महत्वाचं आहे.
खेळ म्हणजे स्पर्धा नाही.
तो सहवास आहे.
खेळणी नसताना बाळाशी कसे खेळायचे?
अनेक पालकांना असं वाटतं की बाळाशी खेळायचं म्हणजे काहीतरी महागडी खास खेळणी किंवा ठरवलेला वेळ हवा. पण 0 ते 1.5 वर्षांच्या बाळासाठी खेळाची व्याख्या खूप वेगळी असते. या वयात बाळासाठी खेळ म्हणजे आई-वडिलांचा आवाज, चेहरा, हालचाल आणि आजूबाजूचं वातावरण.
घरातली साधी कामं करतानाच बाळाशी संवाद होऊ शकतो. स्वयंपाक करताना बाळ तुमच्याकडे पाहत असेल, तर त्याच्याशी बोलणं, हातातली वस्तू दाखवणं किंवा साधा आवाज काढणं हेही खेळाचाच भाग असतो. यात कोणताही नियम किंवा पद्धत नसते.
घरातल्या वस्तू बाळासाठी नवीन असतात. चमचा, डबा, झाकण, कापड किंवा पाण्याची बाटली या वस्तू हाताळताना बाळ शिकत असतं. वस्तू खाली पडली, आवाज झाला, पुन्हा उचलली गेली या सगळ्यातून बाळ कारण परिणाम समजू लागतो.
खिडकीजवळ उभं राहून बाहेर पाहणं, प्रकाश-अंधार जाणवणं, वाऱ्याचा स्पर्श जाणवणं हेही खेळाचाच एक प्रकार आहे. पालकांनी फक्त इतकंच करायचं असतं की बाळाला वेळ द्यायचा आणि त्याच्या गतीनुसार प्रतिसाद द्यायचा.
या वयात “खेळणी नाहीत म्हणजे खेळ नाही” असा विचार चुकीचा ठरतो. बाळासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे पालकांची उपस्थिती. सतत काहीतरी शिकवायचं, दाखवायचं किंवा मनोरंजन करायचं असा ताण घेण्याची गरज नाही.
जर पालक थोडा वेळ शांतपणे बाळाजवळ बसून त्याला पाहत असतील, त्याच्या हालचालींना प्रतिसाद देत असतील, तर तो वेळ बाळाच्या दृष्टीने अर्थपूर्ण खेळ ठरतो.
आई आणि वडील दोघांची भूमिका वेगळी कशी असू शकते?
मराठी घरात बहुतेक वेळा बाळाची जबाबदारी आईकडे जास्त असते. दिवसभर बाळासोबत असणं, रडणं समजून घेणं, खाणं, झोप, स्वच्छता या सगळ्याचा भार अनेकदा आईवरच असतो. “तूच जास्त वेळ घरी असतेस” या विचारामुळे आईवर नकळत दबाव येतो, आणि तो बोलून दाखवला जात नाही.
या सततच्या उपस्थितीमुळे आई आणि बाळाचं नातं खूप खोल बनतं. बाळ आईचा आवाज, स्पर्श आणि सवय लवकर ओळखतं. पण याचा अर्थ असा नाही की आईने कायमच हसतमुख, शांत आणि available राहायलाच हवं. थकवा, कंटाळा किंवा अस्वस्थता हेही या प्रवासाचा भाग असतात.
वडिलांची भूमिका अनेक घरांमध्ये वेगळी असते. ते दिवसभर बाळासोबत नसतीलही, पण जेव्हा वेळ मिळतो तेव्हा तो वेळ बाळासाठी खास ठरू शकतो. थोडा वेळ पण पूर्ण लक्ष देऊन बाळाशी बोलणं, त्याच्याशी खेळणं, त्याच्या हालचालींना प्रतिसाद देणं – याचा बाळावर खोल परिणाम होतो.
बाळासाठी आई आणि वडील यांची तुलना महत्त्वाची नसते. बाळाला फक्त हे जाणवणं महत्त्वाचं असतं की त्याच्या आजूबाजूला आपले लोक आहेत, जे त्याच्याशी संवाद साधतात आणि त्याला सुरक्षित वाटतं.
आईची सततची उपस्थिती आणि वडिलांचा focused वेळ दोन्ही वेगवेगळ्या प्रकारे बाळाच्या भावनिक विकासाला आधार देतात. त्यामुळे “कोण जास्त करतो” यापेक्षा “दोघंही आपल्या पद्धतीने उपस्थित आहेत” हे जास्त महत्त्वाचं ठरतं.
बाळाशी खेळताना पालकांनी काय टाळावे?
बाळाशी खेळणं म्हणजे बाळाकडून काहीतरी “करून घेणं” नाही, तर पालक आणि बाळ यांच्यात तयार होणारा संवाद आहे. काही सवयी नकळत खेळात येतात, पण त्या टाळल्या तर खेळ अधिक नैसर्गिक, शांत आणि बाळासाठी सुरक्षित होतो.
सतत तुलना करणं टाळा
“इतर बाळ असं करतं”, “त्या वयात हे जमायला हवं” अशी तुलना पालकांवर अनावश्यक ताण आणते आणि खेळाचा आनंद कमी करते. प्रत्येक बाळाची वाढ, प्रतिसाद देण्याची पद्धत आणि गती वेगळी असते. खेळ हा विकास मोजण्याचं साधन नसून नातं मजबूत करण्याचा वेळ असतो.
बाळावर जबरदस्ती करणं टाळा
खेळताना बाळाला एखादी कृती करायलाच हवी असा आग्रह धरू नका. बाळ कंटाळलेलं, थकलं किंवा शांत बसायच्या mood मध्ये असेल, तर तेही पूर्णपणे स्वाभाविक आहे. बाळाचा प्रतिसाद, देहबोली आणि लक्ष यांचा आदर करणं हेच सुरक्षित आणि सकारात्मक खेळाचं लक्षण आहे.
खेळाच्या वेळेत मोबाईलचा वापर कमी ठेवा
खेळताना पालकांचं लक्ष वारंवार मोबाईलकडे गेलं, तर बाळाला पूर्ण उपस्थिती जाणवत नाही. काही मिनिटांचा पूर्ण लक्ष देणारा वेळही बाळासाठी महत्त्वाचा असतो. खेळ म्हणजे वेळेचं प्रमाण नाही, तर त्या वेळेतली जोड महत्त्वाची असते.
“योग्य–अयोग्य” ठरवण्याचा दबाव टाळा
खेळ करताना आपण योग्य करत आहोत का, हा प्रश्न सतत डोक्यात असेल तर खेळ ताणतणावाचा होतो. हसणं, बोलणं, बाळाकडे पाहणं, त्याच्या हालचालींना प्रतिसाद देणं — ही सगळी साधी कृतीदेखील खेळाचाच भाग असते.
अपेक्षा लादणं टाळा
खेळाच्या नावाखाली बाळाकडून काहीतरी शिकवण्याची घाई करू नका. प्रत्येक खेळातून लगेच परिणाम दिसेलच असं नाही. खेळाचा उद्देश परिणाम नाही, तर अनुभव असतो.
महत्त्वाचं लक्षात ठेवा:
बाळाशी खेळताना परिपूर्ण पालक होण्याची गरज नाही. शांत उपस्थिती, संयम आणि रोजच्या आयुष्यातून तयार होणारा साधा संवाद हेच बाळासाठी सर्वात विश्वासार्ह आणि सुरक्षित खेळ असतात.
निष्कर्ष:
बाळाशी खेळताना “मी योग्य करत आहे का?” हा प्रश्न अनेक पालकांच्या मनात येतो. पण खेळ परिपूर्ण असणं ही गरज नाही. बाळाला ठराविक पद्धती, नियम किंवा कृती लक्षात राहत नाहीत त्यांना आठवतं ते त्या क्षणात कसं वाटलं.
कधी हसत बोललेला वेळ, कधी शांतपणे जवळ बसलेली काही मिनिटं, तर कधी काहीही न करता फक्त एकत्र असणं हे सगळं बाळाच्या आठवणींचा भाग बनतं. खेळ नेहमी उत्साही किंवा “उपयोगी” असायलाच हवा असं नाही. साधेपणा आणि नैसर्गिकपणा यातच खरी जोड तयार होते.
पहिल्यांदा पालक झाल्यावर अपेक्षांचा, सल्ल्यांचा आणि तुलणा च गोंधळ होणं स्वाभाविक आहे. पण बाळासाठी तुम्ही जसे आहात तसेच पुरेसे आहात. खेळ हा कामगिरी नाही, तर नातं वाढवण्याचा वेळ आहे आणि तो तुमच्या रोजच्या आयुष्यात आपोआप तयार होतो.
शेवटी एकच गोष्ट लक्षात ठेवा:
बाळाला काही “करून दाखवलेले” क्षण नाही, तर तुमच्यासोबत असताना मिळालेली सुरक्षितता आणि आपुलकी लक्षात राहते.