वयानुसार बाळाच्या शिकण्याला खेळातून कशी मदत करावी | सोपं मार्गदर्शन

बाळाला लहानपणापासून शिकवायच्या गोष्टी कोणत्या असू शकतात हा प्रश्न मला सुद्धा खूप वेळ येत होता पण इथे थोडं थांबून पाहिलं, तर लक्षात येतं की शिकणं म्हणजे दडपण, वेळापत्रक किंवा ठराविक अपेक्षा नाही. प्रत्येक बाळ वेगळं असतं आणि त्याचं शिकणंही त्याच्या स्वतःच्या गतीने, आजूबाजूच्या वातावरणातून घडतं.

माझ्या स्वत:च्या पालकत्व च्या अनुभवरून मी सांगू शकते की , बाळाशी मोकळा संवाद, एकत्र खेळणं आणि रोजच्या साध्या कृतींमध्ये बाळाला सहभागी करून घेणं यामुळे बाळ हळूहळू नवीन गोष्टी ओळखू लागतं. शिकणं हे काही वेगळं करून घ्यायचं काम नसून, प्रेम, वेळ आणि उपस्थितीतून तयार होणारा अनुभव आहे.

म्हणूनच या लेखात मी तुम्हाला “काय शिकवायचं” यावर नाही, तर पालक म्हणून बाळाच्या शिकण्याला खेळातून आणि दैनंदिन अनुभवांतून कशी मदत करावी यावर तुमच्या सोबत चर्चा करणार आहे.

बाळाच्या शिकण्याची सुरुवात कशातून होते?

जेव्हा मी प्रथम वेळेस आई झाली तेव्हा माझ्या मनात सुद्धा हेच प्रश्न होता आणि प्रत्येक नवीन पालकांच्या मनात एक साधा पण महत्त्वाचा प्रश्न येतो माझ बाळ कधी शिकायला लागेल ?
खरं पाहिलं तर बाळाचं शिकणं एखाद्या ठराविक गोष्टीपासून सुरू होत नाही. बाळ आजूबाजूच्या जगाशी ओळख करून घेतं, आणि त्यातूनच हळूहळू शिकण्याची प्रक्रिया घडत जाते. ही सुरुवात खेळण्यांपासून किंवा शब्दांपासून नाही, तर रोजच्या साध्या अनुभवांपासून होते.

बाळ शिकायला कसं लागतं?

पालक म्हणून आपण अनेकदा हे अनुभवतो की बाळ काही न सांगता, न शिकवता खूप काही आत्मसात करतं. यामागे चार नैसर्गिक गोष्टी असतात:

ऐकणं:

घरातले आवाज, आई-बाबांचा बोलण्याचा सूर, हसू, गाणी — हे सगळं बाळ शांतपणे ऐकत असतं. कधी प्रतिसाद दिसतो, कधी नाही, पण ऐकण्याची ही सवय बाळाला आजूबाजूच्या वातावरणाशी जोडते.

पाहणं:

हलणारी माणसं, रंगीत वस्तू, आई-बाबांच्या चेहऱ्यावरील भाव — बाळ हे सगळं बारकाईने पाहत असतं. आपल्या घरातील रोजच्या कृती किवा घरातील सगळ्या मांणसासोबत बाळाला ओळख होत जाते.

स्पर्श:

वस्तू हातात घेणं, वेगवेगळ्या पृष्ठभागांना हात लावणं, पाण्याचा स्पर्श — या अनुभवांतून बाळाला “हे वेगळं आहे” अशी जाणीव होते. यात कोणतंही शिकवणं नसतं, फक्त अनुभव असतो.

हालचाल:

हात-पाय हलवणं, वळणं, पुढे सरकणं या हालचालींमधून बाळ स्वतःच्या शरीराशी आणि आसपासच्या जागेशी जुळवून घेतं. अनेकदा मला स्वत अनुभव आला आहे की हालचाली करताना बाळ जास्त उत्सुक असतं.

या वेळेस आपल्याला काही “करायला हवं” असं नसतं. फक्त बाळाला ऐकण्यासाठी, पाहण्यासाठी, हाताळण्यासाठी आणि हालचाल करण्यासाठी सुरक्षित आणि मोकळं वातावरण दिलं, तरी शिकण्याची सुरुवात आपोआप होते.

बाळाला शिकण्यास मदत करण्यासाठी पालकांनी सर्वात आधी काय करावे?

बाळाला शिकवण्यासाठी सर्वात आधी कोणत्या गोष्टी कराव्यात?
हा प्रश्न जवळजवळ प्रत्येक नवीन पालकाच्या मनात येतो. पण प्रत्यक्षात, बाळासाठी “सर्वात आधी” करायची एखादी मोठी गोष्ट नसते. बाळाचं शिकणं हे रोजच्या छोट्या अनुभवांतून आकार घेतं, आणि त्या अनुभवांची सुरुवात पालकांच्या साध्या उपस्थितीपासून होते.

बाळाशी सतत संवाद

बाळाला शब्द समजत नसले, तरी आवाज, सूर आणि भाव समजतात. आई-बाबांनी रोजच्या कामात बोलणं, गाणं गुणगुणणं, किंवा साध्या शब्दांत गोष्टी सांगणं हे सगळं बाळासाठी नवीन अनुभव असतो. मी स्वत बघितल आहे असा संवाद बाळाला सुरक्षित वाटायला मदत करतो, आणि त्या सुरक्षिततेतून बाळ आजूबाजूच्या गोष्टींमध्ये रस घेऊ लागतं.

खेळासाठी वेळ देणे

खेळ म्हणजे फक्त खेळणी नाहीत. 0 ते 1.5 वर्षाच्या बाळासोबत कसे खेळायचे याचं सविस्तर मार्गदर्शन पालकांना रोजच्या खेळातून शिकणं समजून घ्यायला मदत करतं. हातात येणारी वस्तू, आवाज करणारी गोष्ट, किंवा साधा लपाछपीचा खेळ या सगळ्यातून बाळाला अनुभव मिळतो. जेव्हा आपन स्वतः बाळासोबत खेळात सहभागी होतो, तेव्हा बाळ अधिक उत्सुकतेने गोष्टी हाताळतं. अशा खेळातून शिकणं नकळत घडतं, कारण बाळ स्वतः काही करून पाहत असतं.

बाळाला निरीक्षणाची संधी देणे

कधी कधी बाळ शांतपणे आजूबाजूला पाहत राहतं. तो “काहीच करत नाही” असं आपल्याला वाटत, पण प्रत्यक्षात बाळ खूप काही पाहत असतं हालचाली, प्रतिक्रिया, रोजच्या सवयी. सतत लक्ष वेधण्याऐवजी, बाळाला थोडा वेळ निरीक्षणासाठी दिला, तर त्याला गोष्टी समजून घेण्याची संधी मिळते. हा अनुभव पुढच्या शिकण्याला आधार देतो.

माझ्या आतापर्यंत च्या अनुभवावरून मी सांगू शकते की बाळाच्या शिकण्याला मदत करण्यासाठी विशेष योजना, वेळापत्रक किंवा तंत्र आवश्यक नसतात. आपण दिलेल वेळ, संवाद आणि खेळातून मिळालेल अनुभव हेच बाळाच्या शिकण्याच्या सुरुवातीचे सर्वात महत्त्वाचे आधार ठरतात.

लहान मुले विचार करण्याचा अनुभव कसा घेतात?

लहान मुले विचार करायला वेगळ्या पद्धतीने “शिकत” नाहीत. त्यांच्यासाठी विचार करणं म्हणजे अनुभव लक्षात ठेवणं, तुलना करणं आणि अपेक्षा तयार होणं. हे सगळं शब्दांतून नाही, तर रोजच्या घडामोडींमधून घडतं.

तुम्ही सुद्धा अनुभव केल असेल की बाळ एखादी गोष्ट वारंवार करून पाहतं. ते प्रश्न विचारत नाही, पण त्याच्या कृतीतून एक गोष्ट स्पष्ट दिसते “मी हे केलं, तेव्हा असं झालं.”
इथूनच विचार करण्याचा अनुभव आकार घ्यायला सुरुवात करतो.

रोजच्या छोट्या गोष्टी

वस्तू पडल्यावर आवाज

बाळ एखादी वस्तू खाली टाकतं आणि आवाज होतो. ते पाहून बाळ पुन्हा तीच गोष्ट करून पाहतं. हा केवळ खेळ नसतो. बाळ अनुभवातून हे लक्षात ठेवतं की कृती आणि परिणाम यांचा काहीतरी संबंध आहे. हाच विचार करण्याचा त्यांचा पहिला अनुभव असतो.

आई-बाबांची प्रतिक्रिया

बाळ जे काही करतं, त्यावर आई-बाबा कसे प्रतिसाद देतात हे ते बारकाईने पाहत असतं. हसू, आश्चर्य, शांतपणा या सगळ्या प्रतिक्रिया बाळाच्या अनुभवाचा भाग बनतात. काही वेळाने बाळ त्या प्रतिक्रिया अपेक्षेने पाहू लागतं. ही अपेक्षा तयार होणं म्हणजेच विचाराचा अनुभव पुढे जाणं.

पुन्हा-पुन्हा होणारे अनुभव

एकच गोष्ट वारंवार झाली की ती ओळखीची वाटू लागते. ओळखीमधून बाळाला अंदाज येऊ लागतो आता काय होईल?
हा अंदाज बांधणं, शब्दांशिवाय का होईना, पण विचार करण्याचाच एक भाग असतो.

प्रश्न विचारण्याऐवजी अनुभव देणं

लहान मुलांना “विचार करायला” प्रश्न विचारून लावता येत नाही. “हे काय आहे?” असं विचारल्यावर उत्तर येईलच असं नाही. पण “हे बघ” असं सांगून गोष्ट दाखवली, तर बाळ ती पाहतं, हाताळतं आणि अनुभवातून स्वतःच अर्थ लावू लागतं.

पालकांनी इथे काही समजावून सांगण्याची घाई करू नये.
फक्त अनुभव देणं, आणि बाळाला त्याच्या गतीने प्रतिक्रिया देऊ देणं यातूनच विचार करण्याचा अनुभव खोल होत जातो.

महत्त्वाचं म्हणजे, लहान मुलांचा विचार हा शांत, हळूहळू आणि अनुभवावर आधारलेला असतो. तो लगेच दिसत नाही, पण रोजच्या छोट्या क्षणांतून तो तयार होत राहतो.

खेळातून बाळाच्या तर्कशक्तीला कशी चालना मिळते?

बाळासाठी तर्कशक्ती म्हणजे कठीण विचार किंवा समजावून सांगायची गोष्ट नसते. बाळ खेळताना जे अनुभव घेतं, त्यातून हळूहळू “काही केलं की काहीतरी होतं” अशी ओळख तयार होते. ही ओळखच पुढे विचार करण्याला आणि तर्क लावण्याला चालना देते.

बाळ खेळताना नियम पाळत नाही, उत्तर शोधत नाही ते फक्त अनुभव घेत असतं. पण हे अनुभव पुन्हा-पुन्हा मिळाले की, बाळाच्या मनात गोष्टी जोडल्या जाऊ लागतात.

कारण-परिणाम समजायला मदत करणारे खेळ

खेळणं ढकलणं

बाळ एखादं खेळणं पुढे ढकलतं, ते हलतं किंवा दूर जातं. हे बघून बाळ पुन्हा तेच करून पाहतं. यात कोणतंही शिकवणं नसतं, पण बाळ अनुभवातून हे लक्षात ठेवतं — मी हलवलं, म्हणून ते बदललं.
हा अनुभव तर्कशक्तीला हळूच चालना देतो.

झाकण उघड-बंद करणं

डब्याचं झाकण उघडणं, बंद करणं, पुन्हा पाहणं — बाळ हे सगळं खूप लक्ष देऊन करतं. आत काही दिसतं, बंद केल्यावर दिसत नाही — असा साधा अनुभव बाळासाठी मोठा असतो. अशा खेळातून बाळ गोष्टींचा संबंध अनुभवातून समजू लागतो.

हे खेळ लहान वाटतात, पण बाळासाठी ते शोध घेण्याचे क्षण असतात.

पालकांचा सहभाग का महत्त्वाचा आहे?

खेळात पालक सहभागी असले, तर बाळ अधिक मोकळेपणाने अनुभव घेतं. इथे सहभाग म्हणजे दिशा देणं नाही, तर सोबत असणं.

पालकांनी:

• बाळ जे करतं ते शांतपणे पाहणं
• गरज नसताना मध्ये न पडणं
• योग्य क्षणी हसून, बोलून प्रतिसाद देणं

असा सहभाग बाळाला सुरक्षित वाटायला मदत करतो. त्या सुरक्षिततेत बाळ पुन्हा-पुन्हा प्रयोग करतं, आणि प्रत्येक प्रयोगातून नवीन अनुभव मिळवतो. हाच अनुभव पुढे विचार आणि तर्क लावण्याच्या प्रक्रियेला चालना देतो.

महत्त्वाचं म्हणजे, इथे कोणतीही अपेक्षा नसते. बाळाने “समजलं पाहिजे” असा आग्रह न ठेवता, फक्त खेळाचा आनंद घेऊ दिला तरी तर्कशक्तीचा प्रवास आपोआप सुरू राहतो.

बाळाला खेळातून ओळख करून देता येणाऱ्या गोष्टी

बाळाला शिकवणं म्हणजे अभ्यास बसवणं नव्हे. खेळताना, दैनंदिन आयुष्यात जे दिसतं-ऐकू येतं, त्यातून बाळाला गोष्टींची ओळख होते. ही ओळख हळूहळू तयार होते सांगून नाही, अनुभवातून.

दैनंदिन गोष्टी

रंग

खेळणी, कपडे, पुस्तकं, फळं बाळाला रंग ओळखायला खास काही करावं लागत नाही. पालकांनी फक्त सहज बोलताना रंगांचा उल्लेख केला तरी पुरेसं असतं.
उदा. “हा लाल चेंडू बघ” इतकंच.

आकार

गोल चेंडू, चौकोनी डबा, लांब चमचा रोजच्या वस्तूच आकाराची ओळख करून देतात. बाळ त्या वस्तू हातात घेऊन, फिरवून, टाकून पाहतं. यातून आकाराची जाणीव तयार होते.

वस्तूंची नावे

पाणी, बाटली, खेळणं, दरवाजा बाळ शब्द लगेच बोलत नाही, पण ते शब्द ओळखीचे होत जातात. तेच शब्द पुन्हा-पुन्हा ऐकल्यावर बाळ त्या आवाजाचा अर्थ हळूहळू जोडू लागतो

इथे महत्त्वाचं म्हणजे, बाळाला उत्तर द्यायला भाग पाडणं नाही फक्त नाव ऐकू देणं.

कौशल्य नव्हे, ओळख

खेळातून बाळ जे काही अनुभवतं, ते कौशल्य शिकण्यापेक्षा ओळख निर्माण करणं असतं.
बाळाने रंग सांगायलाच हवेत, आकार ओळखायलाच हवेत असा दबाव टाळलेला बरा.

“यायलाच हवं” असा आग्रह न धरता,
“हे बघ, हे असं आहे” एवढी मोकळी जागा दिली की बाळ स्वतःच्या गतीने समजून घेतं.

जेव्हा बाळ तयार होतं, तेव्हा ओळख आपोआप पुढच्या टप्प्याकडे जाते. तोपर्यंत खेळ, अनुभव आणि संवाद हेच पुरेसे असतात.

बाळासोबत शिकण्याच्या अनुभवाची सुरुवात कशी करावी?

बाळासोबत शिकण्याची सुरुवात म्हणजे एखाद्या दिवशी “आजपासून शिकवू” असं ठरवणं नाही. ती सुरुवात तर बाळ जन्मल्यापासूनच चालू असते पालकांच्या बोलण्यातून, वागण्यातून आणि बाळासोबत घालवलेल्या वेळेतून.

महत्त्वाचं एवढंच की ही प्रक्रिया बाळासाठी सोपी, सुरक्षित आणि आनंदाची असावी.

बाळाच्या गतीनुसार

प्रत्येक बाळ वेगळ्या गतीने प्रतिसाद देतं.
कोणीतरी पटकन हालचाल करायला लागतो, तर कोणीतरी जास्त वेळ पाहण्यात घालवतो.

शिकण्याचा अनुभव सुरू करताना पालकांनी हे पाहणं गरजेचं असतं की:

• बाळ कशात जास्त रस घेतं?
• कोणत्या गोष्टींना ते जास्त वेळ पाहतं?
• कोणत्या खेळात ते शांत आणि गुंतलेलं दिसतं?

बाळाच्या गतीशी जुळवून घेतलं, तर शिकणं सहज घडतं — प्रयत्न न करता.

तुलना टाळून

“इतक्या वयात अमुक बाळ हे करू शकतं” अशा तुलना नकळत पालकांवर ताण आणतात.
पण बाळासाठी शिकणं ही स्पर्धा नसते.

तुलना टाळल्यावर:

• पालक अधिक निवांत राहतात
• बाळावर अनावश्यक अपेक्षा येत नाहीत
• बाळाला स्वतःच्या पद्धतीने अनुभव घेण्याची मोकळीक मिळते

ही मोकळीकच शिकण्याचा पाया ठरते.

खेळ + प्रेम + वेळ

बाळासाठी शिकण्याचा सगळ्यात सोपा मार्ग म्हणजे खेळ.
आणि त्या खेळाला अर्थ मिळतो तो पालकांच्या उपस्थितीने.

खेळताना:

• बाळाशी बोलणं
• त्याच्या कृतींवर हसून प्रतिसाद देणं
• त्याला वेळ देणं

हे सगळं मिळून बाळासाठी एक सुरक्षित शिकण्याचा अनुभव तयार करतं.
यात कोणतीही घाई नसते, ठराविक नियम नसतात — फक्त एकत्र घालवलेला वेळ असतो.

बाळाच्या शिकण्याबाबत पालकांनी काय लक्षात ठेवावे?

बाळाच्या शिकण्याकडे पाहताना अनेकदा पालक नकळत स्वतःवरच जास्त ताण घेतात. पण काही सोप्या गोष्टी लक्षात ठेवल्या, तर हा प्रवास अधिक हलका आणि आनंदाचा होऊ शकतो.

प्रत्येक बाळ वेगळं

एकाच घरात वाढणारी दोन बाळंही एकसारखी नसतात.
कोणी जास्त पाहून शिकतं, कोणी हालचालीतून, तर कोणी फक्त शांतपणे आजूबाजूचं निरीक्षण करत असतं.

बाळाची तुलना इतरांशी न करता, त्याच्या स्वभावाला ओळखणं — हेच पालकांसाठी सगळ्यात महत्त्वाचं पाऊल ठरतं.

शिकणं म्हणजे स्पर्धा नाही

बाळाच्या शिकण्याला कोणताही वेग मोजण्याचा मापक नसतो.
“लवकर” किंवा “उशीर” अशा शब्दांपेक्षा, बाळाला अनुभव मिळतोय का हे पाहणं जास्त उपयोगाचं असतं.

जेव्हा शिकणं स्पर्धा बनत नाही, तेव्हा:

• पालक अधिक निवांत राहतात
• बाळावर दडपण येत नाही
• शिकणं नैसर्गिकपणे घडतं

खेळ आणि नातं जास्त महत्त्वाचं

खेळताना तयार होणारं नातं हेच बाळासाठी सगळ्यात मोठं शिकण्याचं माध्यम असतं.
खेळ, संवाद, स्पर्श आणि पालकांची उपस्थिती — यामधून बाळाला सुरक्षिततेची भावना मिळते.

आणि ही सुरक्षितता मिळाली की, शिकण्याचा अनुभव आपोआप वाढत जातो.

निष्कर्ष

मी परिपूर्ण पालक आहे की नाही ” हा प्रश्न तुमच्या मनात येणं अगदी नैसर्गिक आहे. प्रत्येक माय – बाप आपल्या बाळासाठी सर्वोत्तमच करायचा प्रयत्न करत असतो.

पण बाळासाठी सर्वात मोठं शिकणं कोणत्याही गोष्टीत नाही, तर तुमची उपस्थिती, वेळ आणि आपुलकीत असतं. रोजचे छोटे क्षण, साधे खेळ, बोलणं आणि एकत्र घालवलेला वेळ यातूनच बाळ जग ओळखायला सुरुवात करतं.

खेळातून, प्रेमातून आणि संयमानं दिलेल्या वेळेतून आपण बाळाच्या शिकण्याला सहज मदत करू शकतो. आणि हेच पालक म्हणून आपल्या हातात असलेलं सर्वात सुंदर आणि महत्त्वाचं योगदान आहे. मला आशा आहे की हा लेख वाचून तुम्हाला मदत झाली असेल.

पालकांचे नेहमीचे प्रश्न: