मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढविण्यासाठी उपयुक्त मार्गदर्शन

लहान मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढवण्याचे उपयुक्त मार्ग शोधण्यामागे अनेक पालकांचा अनुभव सारखाच असतो मुलं हुशार असतात, पण स्वतःवर विश्वास ठेवत नाहीत. जस की माझा मुलगा देवेश सुद्धा उत्तर माहित असूनही त्याच्या शाळेत तो हात वर करायला घाबरायचा, चूक झाली की लगेच तो म्हणायचं की मला जमत नाही. लहान मुलांमध्ये हे घडते कारण त्यांच्यात बुद्धिमत्तेची नाही, तर आत्मविश्वासाची कमतरता असते.

आत्मविश्वास म्हणजे फक्त धाडस करणे नाही किवा मोठ्या आवाजात बोलणे नाही, तर मी चुकलो तरी चालेल परंतु प्रयत्न करेन ही भावना असते. मूल लहान असतांनाच हा आत्मविश्वास घडला नाही, तर मूल हळूहळू नवीन गोष्टी टाळायला आणि स्वतःला कमी समजायला लागतात. याउलट जर मूल सुरक्षित वातावरणात वाढले तर निर्णय घ्यायला आणि स्वतःसाठी उभं राहायला घाबरत नाहीत. हा आत्मविश्वास शब्दांतून नाही, तर पालकांच्या रोजच्या प्रतिक्रिया, वागणूक आणि प्रोत्साहनातून तयार होत असतो.

मुलांमध्ये आत्मविश्वास म्हणजे काय?

मुलांमध्ये आत्मविश्वास म्हणजे फक्त स्वतःवर विश्वास ठेवणं नाही, तर चूक झाली तरी माझी किंमत कमी होणार नाही ही भावना मनात घट्ट बसणं आहे. अनेक पालकांना असं वाटतं की आत्मविश्वास म्हणजे मुलाने मोठ्याने बोलावं, स्पर्धेत पुढे असावं किंवा नेहमी बिनधास्त वागावं. पण वास्तवात आत्मविश्वास हे आतून येणारं सुरक्षिततेचं भान आहे “मी जसा आहे तसाच स्वीकारला जातो” ही खात्री.

आपल्या लक्षात येत नाही ते म्हणजे, आत्मविश्वास मुलांना आपण काय सांगतो यावर नाही, तर आपण चूक झाली की कशी प्रतिक्रिया देतो यावर तयार होतो. मूल अपयशी ठरल्यावर आपण लगेच दुरुस्ती करतो, सल्ले देतो किंवा निराश होतो तेव्हा मुलांना अस वाटायला लागते की जर मी चूक केली तर त्याचा परिणाम माझ्या आई-वाडिलांवर होईल. पण जर आपण मुलांकडून चूक झाली तरी शांत राहून त्यांना ऐकून घेतल आणि मुलांना पुन्हा प्रयत्नाची संधी दिली तर त्याच्या मनात आत्मविश्वासाची खरी मुळे तयार होतात.

अस नाही की ज्या मुलांमध्ये आत्मविश्वास असते ते मुले परिपूर्ण असतात, पण ते मुले स्वतःला थांबवत नाही. ते प्रश्न विचारायला, प्रयत्न करायला आणि हळूहळू स्वतःवर विश्वास ठेवायला लागतात आणि ही सवय आयुष्यभर त्यांच्या सोबत राहते.

मुलांमध्ये आत्मविश्वासाची कमतरता का असते?

बहुतेक वेळा मुलांमध्ये आत्मविश्वासाची कमतरता मुलांच्या स्वभावामुळे नसते, तर त्यांच्या आजूबाजूच्या अनुभवांमुळे तयार होते. आपण नकळत काही गोष्टी वारंवार करतो, ज्यामुळे मूल स्वतःवर शंका करायला लागतात. मुलांची सतत तुलना दुसऱ्या मुलांशी करणे ज्यामुळे मूल स्वतःला इतरांच्या मापदंडावर मोजायला लागतात. “बघ शेजारचा ऋषिकेश किती हुशार आहे?”, “तू त्याच्यासारखा का नाही?” अशा वाक्यांमुळे मूल हळूहळू स्वतःची किंमत इतरांच्या कामगिरीशी जोडू लागतात.

चूक झाली की जास्त टीका, ओरड किंवा लगेच दुरुस्ती केली गेली, तर मुलांच्या मनात चूक म्हणजे अपयश अशी भावना तयार होते. मग मूल प्रयत्न करण्याऐवजी सुरक्षित राहणं पसंत करायला लागतात आणि इथूनच आत्मविश्वास कमी व्हायला सुरुवात होते. अपयशाची भीतीही अशीच तयार होते. प्रत्येक वेळी “बरोबर कर”, “चुकू नकोस” असं ऐकत वाढलेले मुले, चुकण्यापेक्षा न करण्यालाच प्राधान्य देतात. बाहेरून ते शांत वाटतं, पण आतून स्वतःवर विश्वास हरवत असतात.

यात भावनिक सुरक्षिततेचा अभाव मोठी भूमिका बजावतो. मुलांना ऐकून घेतलं जात नाही, भावना दुर्लक्षित केल्या जातात, किंवा रडण्यालाच कमजोरी समजलं जातं तेव्हा मुले स्वतःला बंद करायला लागतात. आणि शेवटी, अति अपेक्षा. पालकांच्या अपेक्षा वाईट नसतात, पण त्या मुलांच्या वय, स्वभाव आणि क्षमतेशी जुळल्या नाहीत, तर मुले सतत “मी पुरेसा नाही” या भावनेत अडकतात.

मुलांमध्ये आत्मविश्वास कसा वाढवायचा?

मुलांमध्ये आत्मविश्वास कसा वाढवायचा यासाठी मुलांना बदलण्यापेक्षा आपल्याला स्वतःच्या रोजच्या सवयी तपासणं जास्त गरजेचं असतं. आत्मविश्वास वेगळ्या शिकवणीने वाढत नाही. आपल्याकडून मुलांना मिळणाऱ्या संधी, प्रतिक्रिया आणि अनुभवांतून घडतो. पुढील उपाय हे कोणतेही आदर्श विचार नसून, घरात रोज वापरता येतील असे प्रत्यक्ष बदल आहेत जे मी स्वतः माझ्या मुलांच्या आयुष्यात घडवले आहेत.

1. मुलांना स्वतः प्रयत्न करू द्या

मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढवण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे मुलांना स्वतः प्रयत्न करण्याची संधी देणं. अनेकदा आपण चांगल्या हेतूने मध्ये पडतो. मुलं हळू करतं, चूक करतं, किंवा वेळ घेतं आणि आपण लगेच म्हणतो, “राहू दे, मी करून देतो.” त्या क्षणी काम पूर्ण होतं, पण मुलाच्या मनात एक शांत संदेश जातो तो म्हणजे माझ्यापेक्षा मोठ्यांनाच जास्त जमतं.

घरातल्या छोट्या गोष्टीत हे रोज घडतं. जस की बूट घालणं, शाळेची बॅग आवरणं, गृहपाठ करताना उत्तर शोधणं मुलं अडखळतात. तेव्हा थोडा वेळ थांबून पाहिलं, तर अनेक वेळा मूल स्वतः मार्ग काढतात. हा क्षण लहान वाटतो, पण इथूनच आत्मविश्वास तयार होतो. कारण मूल शिकतात की “मी प्रयत्न केला, आणि मला सुद्धा जमलं.”

माझा एक अनुभव सांगतो. एकदा एका माझा मुलगा देवेश ने स्वतःहून पाण्याची बाटली भरायचा प्रयत्न केला. पाणी सांडलं. परंतु मी लगेच रागावण्याऐवजी फक्त एवढंच म्हटलं, “ठीक आहे, पुन्हा प्रयत्न करूया.” दुसऱ्या वेळी बाटली नीट भरली गेली. माझ्या मुलाच्या चेहऱ्यावरचं समाधान आणि अभिमान शब्दांत सांगता येणार नाही. त्या एका छोट्या अनुभवाने त्याला स्वतःवर विश्वास मिळाला कोणी शिकवलेला नाही, तर अनुभवातून आलेला.

मला पालकांना सांगायच आहे की प्रयत्नांना वेळ लागतो, पण आत्मविश्वासासाठी तो वेळ आवश्यक असतो. प्रत्येक वेळी परिपूर्णतेची अपेक्षा ठेवण्याऐवजी, मुलांना अडखळू द्या, विचार करू द्या, आणि स्वतःचा मार्ग शोधू द्या. काम कदाचित हळू होईल, पण मुलाच्या मनात “मी सुद्धा करू शकतो” ही भावना घट्ट रुजेल आणि तीच भावना आयुष्यभर साथ देईल.

2. निकालापेक्षा प्रयत्नांचं कौतुक करा

मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढविण्यासाठी आपण बहुतेक वेळा एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेत नाही मुलं आपण काय बोलतो त्यापेक्षा आपण कशाला जास्त महत्त्व देतो हे जास्त पटकन ओळखतात. घरात सतत निकाल, गुण, बक्षीस किंवा तुलना यांच्यावर चर्चा होत असेल, तर मुले आपोआप ठरवून टाकतात की यश मिळालं तरच स्वीकार मिळतो.

प्रयत्नांचं कौतुक केल्याचा खरा अर्थ म्हणजे फक्त “छान केलंस” असं म्हणणं नाही. याचा अर्थ मुलांच्या प्रक्रियेवर लक्ष देणं त्याने किती वेळ दिला, अडचण आली तरी ते थांबलेत नाही का, स्वतःहून उपाय शोधण्याचा प्रयत्न केला का. जेव्हा आपण अशा गोष्टी लक्षात घेतो, तेव्हा मुलांच्या मनात एक वेगळी सवय तयार होते: मी निकालावर नाही, प्रयत्नावर नियंत्रण ठेवू शकतो.

ही सवय आत्मविश्वासासाठी फार महत्त्वाची आहे. कारण निकाल नेहमी आपल्या हातात नसतो, पण प्रयत्न असतो. मुलांना हे उमगलं की अपयशानंतरही ते स्वतःला दोष देत बसत नाहीत. उलट, पुढच्या वेळी काय वेगळं करता येईल याचा विचार करायला लागतात. ही विचारपद्धती आत्मविश्वास वाढवते आणि अपयशाची भीती कमी करते.

आपण इथे एक बदल जाणूनबुजून करायला हवा: मुलांशी बोलताना प्रश्न बदला. “किती मार्क्स मिळाले?” याऐवजी “कोणता भाग तुला कठीण वाटला?” किंवा “तू त्यावर कसा प्रयत्न केलास?” असे प्रश्न विचारले, तर मूल हळूहळू स्वतःच्या प्रयत्नांकडे लक्ष द्यायला शिकतात. हा छोटा बदल मुलांच्या आत्मविश्वासावर मोठा परिणाम करतो.

3. चूक होणं नैसर्गिक आहे हे शिकवा

मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढवताना आपण अनेकदा “बरोबर कसं करायचं” यावर जास्त लक्ष देतो; पण “चूक झाली तर काय करायचं” हे शिकवणं तितकंच महत्त्वाचं असतं. कारण मुलं चुकांमधूनच स्वतःबद्दल मत तयार करायला सुरुवात करतात. लहान मुलं जेव्हा काहीतरी नवीन शिकतात सायकल चालवणं, वाचन, चित्र काढणं तेव्हा चूक होणं अपरिहार्य असतं. पण जर प्रत्येक वेळी चूक ही थांबण्याची खूण बनली, तर मुलं मनात निष्कर्ष काढतात: “हे आमच्यासाठी नाही.”

याउलट जर चूक ही प्रक्रियेचा टप्पा आहे असं शिकवलं, तर मुलं म्हणायला शिकतात: “अजून जमत नाही, पण शिकत आहोत.” इथे एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे भाषेचा. “चुकलात” किंवा “चुकलात तुम्ही” असे शब्द वापरण्याऐवजी “आपण शिकतो आहोत” अशी भाषा वापरली, तर वातावरण बदलतं. उदाहरणार्थ, मुलं एखादा शब्द चुकीचा वाचत असतील, तर “तुम्हाला वाचता येत नाही” असं न म्हणता, “हा शब्द नवीन आहे, पुन्हा एकदा प्रयत्न करूया” असं म्हटलं तर त्यांना स्वतःला अपयशी वाटत नाही.

तसंच, मुलांना चुकांवर थांबवू नका त्यांना पुढचं पाऊल दाखवा. “आता पुढे काय करू शकतो?” हा प्रश्न त्यांना विचारायला शिकवा. ही सवय तयार झाली की मुलं चुकांमध्ये अडकत नाहीत; ते उपाय शोधायला लागतात. काही घरांत “परफेक्ट” कामालाच जास्त महत्त्व दिलं जातं. पण वास्तवात प्रगती ही अपूर्णतेतूनच तयार होते. मुलांनी काढलेली चित्रं सरळ नसली तरी त्यात त्यांचा प्रयत्न असतो.

अक्षरं वाकडी असली तरी ती सरावाची चिन्हं असतात. हे पालकांनी पाहिलं आणि मान्य केलं, तर मुलं स्वतःच्या प्रगतीकडे सकारात्मक नजरेने पाहायला शिकतात. चूक नैसर्गिक आहे हे शिकवणं म्हणजे मुलांना बेफिकीर बनवणं नाही; तर त्यांना धैर्य देणं आहे. कारण जी मुलं चुकांना घाबरत नाहीत, तीच स्वतःच्या मर्यादा ओलांडण्याचा प्रयत्न करतात. आणि आत्मविश्वास नेमका त्या क्षणी वाढतो जेव्हा मुलांना जाणवतं की चूक झाली तरी आम्ही थांबणार नाही.

4. तुलना टाळा, प्रगतीवर लक्ष ठेवा

प्रत्येक मुलांच स्वभाव, शिकण्याची गती, आवडी-निवडी आणि ताकद वेगळी असते. पण अनेकदा आपण नकळत मुलांचं मोजमाप इतर मुलांच्या निकषांवर करायला लागतो. तुलना ही लगेच दिसणारी चूक नसते; ती अनेकदा प्रेमाच्या नावाखाली नकळत केली जाते. मात्र तिचा परिणाम मुलांच्या आतल्या आत्मविश्वासावर शांतपणे होत असतो. तुलना केल्यावर मुलांचं लक्ष स्वतःच्या प्रवासावरून हटतं आणि ते इतरांच्या गतीकडे पाहू लागतात. “तो पुढे आहे, मी मागे आहे” मुलांच्या मनात अशी भावना तयार झाली की शिकण्याचा आनंद कमी होतो.

मूल मग स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी धडपडतं किंवा पूर्णपणे मागे हटतात. दोन्ही परिस्थितीत त्यांचा नैसर्गिक आत्मविश्वास कमी होतो. याऐवजी एक वेगळा दृष्टिकोन उपयोगी पडतो कालचं मूल आणि आजचं मूल यांची तुलना करा. उदाहरणार्थ, जर मूल आधी पाच मिनिटंही लक्ष देऊ शकत नव्हतं आणि आता दहा मिनिटं एकाग्र बसत असेल, तर ही प्रगती आहे. जर आधी मदतीशिवाय वाचता येत नव्हतं आणि आता थोड्या मदतीने वाचता येत असेल, तर हीसुद्धा वाढ आहे.

प्रगतीवर लक्ष ठेवणं म्हणजे केवळ निकाल मोजणं नाही; तर सवयी, सातत्य आणि आत्मनिर्भरता पाहणं आहे. मूल स्वतःहून तयारी करतंय का? अडचण आली तर लगेच हार मानत नाही का? हे बदल लहान वाटले तरी दीर्घकालीन आत्मविश्वासाची पायाभरणी करतात. घरात एक साधी सवय लावता येते आठवड्याच्या शेवटी मुलांसोबत बसून “या आठवड्यात तुला कोणती नवीन गोष्ट जमली?” असा संवाद करा.

यात स्पर्धा नाही, तुलना नाही फक्त स्वतःच्या वाढीची जाणीव आहे. तुलना टाळणं म्हणजे अपेक्षा कमी करणं नाही; तर अपेक्षांना योग्य दिशा देणं आहे. जेव्हा मुलांना जाणवतं की त्यांची किंमत इतरांशी स्पर्धेतून नाही, तर स्वतःच्या प्रगतीतून मोजली जाते, तेव्हा त्यांचा आत्मविश्वास स्थिर आणि टिकाऊ बनतो. कारण शेवटी, आत्मविश्वास हा इतरांपेक्षा पुढे जाण्यात नसतो तर कालच्या स्वतःपेक्षा एक पाऊल पुढे जाण्यात असतो.

5. वयानुसार जबाबदाऱ्या द्या

आत्मविश्वास केवळ शब्दांनी वाढत नाही; तो जबाबदाऱ्या स्वीकारताना तयार होतो. जेव्हा मुलांना त्यांच्या वयानुसार छोटी-मोठी कामं दिली जातात, तेव्हा त्यांना “मी उपयोगी आहे” ही जाणीव होते. ही जाणीव आत्मविश्वासाचा महत्त्वाचा पाया असते. अनेकदा आपण मुलांना जपण्याच्या हेतूने त्यांना फार कमी जबाबदाऱ्या देतो. पण सतत तयार वातावरण मिळालं, तर मुलांना स्वतःच्या क्षमतेचा अंदाज येत नाही. उलट, योग्य मर्यादेत दिलेली जबाबदारी त्यांना निर्णय घेणं, नियोजन करणं आणि परिणाम स्वीकारणं शिकवते.

लहान वयात ही जबाबदारी अगदी साधी असू शकते जसं की खेळणी जागेवर ठेवणं, पाण्याची बाटली स्वतः भरून ठेवणं, शाळेची बॅग तपासणं. थोडी मोठी मुलं असतील तर घरातील एखाद्या छोट्या कामाची नियमित जबाबदारी देऊ शकता जसं की झाडांना पाणी घालणं किंवा टेबल लावणं. महत्त्वाचं म्हणजे कामाचं मूल्य नव्हे, तर विश्वासाने दिलेली जबाबदारी. इथे एक गोष्ट लक्षात ठेवणं आवश्यक आहे जबाबदारी म्हणजे ओझं नव्हे. ती शिक्षा म्हणून देऊ नका. “तू चुकलास म्हणून आता हे काम कर” असं म्हटलं, तर जबाबदारीबद्दल नकारात्मक भावना तयार होते. पण “हे काम तू करू शकतोस म्हणून तुला देतोय” असं सांगितलं, तर मुलं स्वतःला सक्षम समजू लागतात. हीच आत्मविश्वासासोबतच लहान मुलांमध्ये जीवन कौशल्यांचा विकास होण्याची सुरुवात असते.

तसंच, जबाबदारी दिल्यावर प्रत्येक टप्प्यावर हस्तक्षेप करू नका. थोडं वेगळं केलं, तर लगेच दुरुस्ती करण्याऐवजी त्यांना स्वतःचा मार्ग शोधू द्या. यामुळे त्यांची स्वायत्तता वाढते. हळूहळू मुलं स्वतः निर्णय घेऊ लागतात, वेळेचं नियोजन करू लागतात आणि स्वतःच्या कृतींसाठी जबाबदार राहायला शिकतात. ही कौशल्यं केवळ घरापुरती मर्यादित राहत नाहीत; ती शाळेत, मित्रांमध्ये आणि पुढील आयुष्यातही उपयोगी पडतात. वयानुसार दिलेली जबाबदारी मुलांना सांगते “तू लहान नाहीस, तू सक्षम आहेस.” आणि जेव्हा मूल स्वतःला सक्षम समजू लागतं, तेव्हा आत्मविश्वास आपोआप वाढतो.

पालक नकळत करतात त्या चुका

मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढवण्याची इच्छा प्रत्येक पालकांची असते. पण कधी कधी प्रेम, काळजी आणि चांगल्या हेतूमुळेच काही अशा सवयी तयार होतात, ज्या मुलांच्या स्वावलंबनाला मर्यादा घालतात. या चुका मोठ्या वाटत नाहीत, पण त्या सातत्याने घडत राहिल्या तर मुलांच्या मनात स्वतःबद्दल अवलंबित्वाची भावना तयार होऊ शकते.

जास्त संरक्षण करणं

मुलांना सुरक्षित ठेवणं ही नैसर्गिक पालकांची प्रवृत्ती आहे. पण प्रत्येक अडचण आधीच दूर करणं, प्रत्येक जोखीम टाळणं किंवा मुलांच्या जागी सतत निर्णय घेणं यामुळे मुलांना जगाशी सामना करण्याची संधी कमी मिळते.

लहान अडचणी, मतभेद, किंवा साधे संघर्ष हे मुलांच्या शिकण्याचा भाग असतात. जर प्रत्येक वेळी मोठ्यांनी हस्तक्षेप केला, तर मुलं आतून असा निष्कर्ष काढू शकतात की “माझ्यापेक्षा मोठ्यांनाच सगळं हाताळता येतं.”
संरक्षण आवश्यक आहे, पण अनुभवांची जागा घेणं नाही. हळूहळू सुरक्षित चौकट देऊन त्यात मुलांना स्वतः परिस्थिती हाताळू देणं अधिक उपयुक्त ठरतं.

प्रत्येक वेळी दुरुस्ती करणं

काही पालकांची सवय असते की मुलं बोलत असताना, लिहित असताना किंवा एखादं काम करत असताना लगेच सुधारणा करायची. हेतू चांगला असतो मुलांनी योग्य शिकावं म्हणून. पण सतत दुरुस्ती झाली की मुलांना स्वतःचं मत किंवा पद्धत मांडताना संकोच वाटू लागतो.

विशेषतः संभाषणात, मूल एखादी गोष्ट सांगत असेल आणि आपण मध्येच “असं नाही, तसं आहे” असं म्हणालो, तर ते हळूहळू कमी बोलायला लागतं. प्रत्येक गोष्ट परिपूर्ण असणं गरजेचं नसतं; काही वेळा पूर्णपणे ऐकून घेणं हीच मोठी साथ असते.

मूल लहान आहे म्हणून दुर्लक्ष करणं

कधी कधी मुलांच्या मतांना किंवा प्रश्नांना “तू अजून लहान आहेस” म्हणून थांबवलं जातं. पण मुलांना त्यांच्या विचारांना महत्त्व दिलं जातं का नाही, याची जाणीव खूप तीव्रतेने होते.

जेव्हा मुलांच्या भावना, कल्पना किंवा प्रश्न गांभीर्याने घेतले जात नाहीत, तेव्हा ते स्वतःच्या मताबद्दल अनिश्चित होतात. उलट, त्यांच्या बोलण्याकडे लक्ष देऊन, त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न केल्यास त्यांना वाटतं की “माझं म्हणणं महत्त्वाचं आहे.”

पालकत्वात पूर्णता नसते; जागरूकता असते. आपल्या सवयींचा थोडासा विचार करून, मुलांवर विश्वास दाखवणं आणि त्यांना स्वतः व्यक्त होण्यासाठी जागा देणं या छोट्या बदलांमधूनच मुलांचा आत्मविश्वास शांतपणे आणि टिकाऊ पद्धतीने वाढतो.

निष्कर्ष

मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढविण्यासाठी उपयुक्त मार्गदर्शन हे कोणतंही एकदाच करून संपणारं काम नाही. आत्मविश्वास हळूहळू घडतो. तो एका दिवसात तयार होत नाही आणि एका चुकीने नष्टही होत नाही. तो रोजच्या अनुभवांतून, छोट्या संवादांतून आणि सातत्यपूर्ण आधारातून तयार होत राहतो.

रोजच्या वागण्यातून मुलं शिकतात. आपण त्यांच्याशी कसं बोलतो, त्यांना किती लक्षपूर्वक ऐकतो, त्यांच्या क्षमतेवर किती विश्वास दाखवतो या सगळ्यांतून त्यांचं स्वतःबद्दलचं मत तयार होतं. मोठी भाषणं किंवा उपदेशांपेक्षा आपल्या कृतींचा परिणाम जास्त खोलवर होतो.

आज आपण दाखवलेला संयम, दिलेला वेळ आणि व्यक्त केलेला विश्वास हेच उद्या मुलांच्या मनात मजबूत आत्मविश्वासाच्या रूपाने उभं राहतं. मुलांमध्ये आत्मविश्वास वाढविण्यासाठी उपयुक्त मार्गदर्शन म्हणजे परिपूर्ण पालक होणं नव्हे; तर जागरूक, समजूतदार आणि सातत्यपूर्ण साथ देणं होय. आणि ही साथच मुलांच्या आयुष्यभराच्या आत्मविश्वासाची खरी ताकद बनते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न